- O Ίων Δραγούμης και η ζωή ως πνευματική μάχη -


του Σταμάτη Μαμούτου

Ο Ίων Δραγούμης (1878-1920) ως λογοτέχνης κατατάσσεται στην γενιά των ρεαλιστών η οποία ανήλθε στο προσκήνιο κατά την δεκαετία του 1880 και διαμόρφωσε τα λογοτεχνικά πρότυπα στην χώρα μας μέχρι και τις αρχές εκείνης του 1930. Ωστόσο μια συνολική μελέτη του έργου και της ζωής του που πέρα από τα μυθιστορήματα θα συμπεριλάβει την αρθρογραφία, την επιστολογραφία και την ιστορική του διαδρομή, μπορεί να βοηθήσει τον ερευνητή να αντιληφθεί ότι στον φιλοσοφικό και τον πολιτικό του στοχασμό καθώς επίσης και στην προσωπική του στάση ζωής, ο Δραγούμης αποτέλεσε έναν γνήσιο Έλληνα εκφραστή του ρομαντικού πνεύματος, μολονότι ο Ρομαντισμός είχε υποχωρήσει ως πνευματική τάση στην χώρα μας, ήδη από την δεκαετία του 1880.


Πολυσχιδής και φαινομενικά αντιφατικός ο Δραγούμης, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις αρκετών μελετητών, δεν κατάφερε να ισορροπήσει τις φιλοσοφικές και λογοτεχνικές του επιρροές σε μια συνεκτική προσωπική πρόταση. Ωστόσο είμαι πεπεισμένος πως η άποψη αυτή χωρά πολλή συζήτηση. Και τούτο γιατί δεν υπάρχει σήμερα ικανοποιητικός αριθμός Ελλήνων ερευνητών που έχουν αντιληφθεί τι πραγματικά ήταν ο Ρομαντισμός. Και η αλήθεια είναι πως η κατανόηση ενός ρομαντικού στοχαστή καθίσταται από δύσκολη έως αδύνατη στην περίπτωση που δεν έχει μελετηθεί επαρκώς το ρομαντικό πεδίο.

Γνώμη μου είναι ότι η περίπτωση του Δραγούμη διαθέτει μια μοναδικότητα, ιδιότροπη βέβαια και με ριψοκίνδυνες ισορροπίες όπως καθετί ρομαντικό, στην οποία όμως μπορεί να ανιχνευθεί η προσωπική του πρόταση στο πνευματικό γίγνεσθαι της νεότερης Ελλάδος. Μέσω των φιλοσοφικών του αναζητήσεων ο Ίων Δραγούμης εισήλθε κατά την διάρκεια της ζωής του σε έναν πνευματικό αγώνα ο οποίος εκδηλώθηκε σε δυο πεδία. Σε εκείνο της ιδεολογίας και σε αυτό της απόπειρας να ερμηνεύσει τον προσωπικό του ρόλο στα πράγματα και την ιστορία.

Στο πεδίο της ιδεολογίας ο Έλληνας στοχαστής προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα σε δυο αντίθετους πόλους, τον οικουμενιστικό ανθρωπισμό και τον ρομαντικό εθνικισμό. Από την μια ένοιωθε ότι ήταν ένας άνθρωπος που υιοθετούσε την εποπτική θέαση ενός οικουμενικού πνεύματος και από την άλλη αντιλαμβανόταν ότι ο στοχαστικός του προσανατολισμός ήταν προδιαγεγραμμένος από την εθνική του καταγωγή. Στα κείμενα του Δραγούμη αυτή η αντίθεση επανέρχεται συνεχώς και με ισχυρή ένταση. Η ισορροπία που επιχειρεί να επιτύχει τον κάνει να μοιάζει με πνευματικό σχοινοβάτη, που ενώ επιθυμεί να διαλεχθεί με την ιδέα της οικουμενικότητας αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως κύτταρο ενός συγκεκριμένου συλλογικού οργανισμού όπως είναι το έθνος. Όπως πολύ χαρακτηριστικά έγραφε σε ένα χωρίο που παραπέμπει στην πολιτική σκέψη του Έντμουντ Μπέρκ «μεσ’ στην πατρίδα ταξιδεύω δουλευτής, μεσ’ στην πατρίδα θυμούμαι περασμένα, τωρινά κι ερχόμενα και πρέπει να είμαι δεσμός των παλαιών με τα μελλούμενα[1]», καθώς επίσης και σε μια δήλωση της οργανιστικής πολιτικής του αντίληψης υποστήριξε «εγώ δεν είμαι άτομο, μα πρέπει το άτομό μου να το καταλάβω για να νοιώσω πως δεν είμαι άτομο. Εγώ δεν είμαι τίποτα μπροστά στο Γένος[2]». 

Από την άλλη, όμως, ποτέ δεν έπαψε να θεωρεί πως ο πνευματικός άνθρωπος είναι «πάντα ξένος, ερημοσπίτης, δίχως σταθμό και δίχως λιμάνι κανένα ποτέ[3]» και δεν κάνει τίποτε άλλο από το να «περπατεί στο δρόμο που η μοίρα του προόρισε. Βλέπει σα σε ζωγραφιά, και τη δική του ζωή και των άλλων ανθρώπων και τις ζωές ανθρώπων άλλων καιρών και την ιστορία όλη των ανθρώπων. Και μέσα σ’ αυτή την κοντή προοπτική, που ανοίγει τόσο μεγάλον ορίζοντα, σβήνουν και χάνονται οι ψιλοκοπιές της καθημερινής τους ζωής κι απομένουν μόνον εκείνα που χαράζονται άθελα στην ψυχή του, τα κύρια χαρακτηριστικά του ανθρώπου, που αιώνια θα μείνουν ανάλλαχτα[4]».

Η αλήθεια είναι ότι η εν λόγω προβληματική είχε περιγραφτεί διαυγώς από τον πατέρα της ρομαντικής εθνικιστικής πολιτικής θεωρίας, τον Γερμανό στοχαστή Γιόχαν Γκότφριντ Χέρντερ. Ο Χέρντερ απάντησε σε αυτή την πρόκληση υποστηρίζοντας ότι το κάθε έθνος αποτελεί ένα απαραίτητο λουλούδι στον κήπο της οικουμένης. Η διαφορετικότητα των λουλουδιών είναι εκείνη που σηματοδοτεί με φυσικό τρόπο την ύπαρξη ενός κήπου και όχι η ύπαρξη μοναχά ενός τύπου λουλουδιού. Τα έθνη αποτελούν ψηφίδες στον καμβά της οικουμένης. Δίχως τις ψηφίδες αυτές ο καμβάς δεν υφίσταται. Συνεπώς, ο δρόμος της οικουμενικότητας περνά μέσα από τον εθνικισμό. Κι αν υπάρχει κάτι που απειλεί την οικουμενικότητα δεν είναι ο εθνικισμός και τα έθνη αλλά η προοπτική των διεθνιστικών ιδεολογιών και της παγκοσμιοποίησης , που εξομοιώνοντας τις ψηφίδες του καμβά της οικουμένης αφήνουν πίσω τους ένα μονοδιάστατο τίποτα. Ο Δραγούμης δεν κατάφερε να αποδώσει τόσο περιγραφικά μια κοσμοθεωρητική πρόταση υπεράσπισης του εθνικισμού ως προοπτική της οικουμενικότητας, όπως έκανε ο Χέρντερ. Υιοθέτησε όμως την ίδια στάση και έφτασε κοντά στο να το κάνει, πράγμα που γίνεται αντιληπτό μέσα από τα κείμενα του ...

για να διαβάσετε ολόκληρο το άρθρο στον σύνδεσμο εδώ ...

8 σχόλια:

  1. Ανώνυμος30/3/17 1:58 π.μ.

    Ειναι λαθος να οριζεται ο Δραγουμης ως εθνικο-σοσιαλιστης.Οπως πολυ σωστα παραθετεις δεν οριζε τον ευατο του κατω απο τη σκεπη μια ιδεολογιας και ετσι οφειλουμε και μεις να κανουμε.
    Οτι ο Δραγουμης υπηρξε κραμα της συμπτηξης ολων των ιδεολογιων μαρτυρουν αλλωστε οι πραξεις του και τα γραφομενα του.Ενας ανθρωπος που υπηρξε πρωτεργατης του Μακεδονικου Αγωνα,μετεπειτα π.χ. αρθρογραφησε μεχρι και 1 χρονο πριν το θανατο του στο Ριζοσπαστη.Με τα σημερινα δεδομενα χαριν του πολυποικιλου βιου του θα ηταν πολυ δυσκολο να μαντεψουμε εστω που θα οριζοταν (δεξιος-αριστερος κλπ).Θα ειχε πολυ ενδιαφερον η ιστορια να εξελισσοταν στην πορεια και με αυτον τον ηρωαν στη δραση αλλα για αλλη μια φορα τρυπησαμε το εθνος μας με εκκαθαρισεις σαν κ αυτη

    ΑπάντησηΔιαγραφή



  2. Τι είμαι; εθνικιστής; κοινωνιστής; ολ' αυτά, αλλά προπάντων άνθρωπος.
    Αγαπώ πάρα πολύ τον άνθρωπο για να γίνω στενός σοσιαλιστής.
    Αγαπώ πάρα πολύ τον άνθρωπο για να γίνω στενός πατριώτης.
    Από άνθρωπος μιας τάξης με ορισμένα συμφέροντα τάξης, γίνομαι σοσιαλιστής με την πλατειά έννοια, και θέλω μια καινούρια οικονομία της κοινωνίας μου και των άλλων κοινωνιών. Από στενός πατριώτης, γίνομαι εθνικιστής, με τη συνείδηση του έθνους μου και όλων των άλλων εθνών, γιατί οι διαφορές των εθνών πάντα θα υπάρχουν, και έχω τη συνείδηση τους και χαίρομαι που υπάρχουν αυτές οι διαφορές, που με τις αντιθέσεις τους, με τις αντιλήψεις τους, υψόνουν την ανθρώπινη συνείδηση και ενέργεια.

    18 Μαρτίου 1919

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ανώνυμος30/3/17 6:22 μ.μ.

    Να πω την αληθεια το σχολιο μου πηγαινε για το αρθρο "Ιων Δραγουμης,ο εθνικοσοσιαλιστης" και οχι για το συγκεκριμενο.Να θεσω ομως μια ερωτηση που θα αποτελεσει τροφη για σκεψη για τον συγκεκριμενο ανθρωπο...Σε περιπτωση που δεν ειχε δολοφονηθει,υπηρχε ποτε πιθανοτητα παρολο που βρισκοταν εν μεσω διαφορων ιδεολογιων(νασιοναλισμο,σοσιαλισμο κλπ) να υποστηριζε την πολιτικη και δραση της Ε.Σ.Π.Ο. ?Προσωπικη μου αποψη,ουτε μια στο εκατομμυριο,γι αυτο και δεν τον οριζω σαν εθνικοσοσιαλιστη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Με υποθεσεις ιστορία δε γράφεται... Υποθετικά κι εγώ μπορώ να θέσω την άποψη ότι θα αντέγραφε τον Μουσολίνι και θα έκανε τελικά φασιστικό κόμμα ή θα αντέγραφε τον Χίτλερ και θα έκανε εθνικοσοσιαλιστικό κόμμα...Εξάλλου είπε:

    «Το κράτος χρησιμεύει διά την αυτοσυντηρησίαν της φυλής, που είναι απείρως πολυτιμοτέρα από την απλήν αυτοσυντηρησίαν του κράτους. Διότι τα κράτη δεν δημιουργούν τίποτε, μόνον συντηρούν και υποβοηθούν, τα έθνη όμως δημιουργούν πολιτισμούς».

    «Καθημερινή ζωή μας οι εφημερίδες και τα λόγια τους. Το πρωί σήμερα πέρασαν πεζοναύτες από το σπίτι μου μόλις ξύπνησα και κατάλαβα πως αυτό θα πει «κράτος», όχι οι εφημερίδες. Κράτος θα πει εξουσία και εξουσία θα πει νάχεις ανθρώπους στη διαταγή σου που σ' υπακούουν σ' ότι κι αν τους πεις. Πως καταστρέφουν τους συγκαιρινούς ανθρώπους οι εφημερίδες! ».

    «Μ' αρέσει βέβαια η νίκη, αλλά η νίκη η δύσκολη, η νίκη μου με τη νίκη της ιδέας μου, και για να γίνει αυτό χρειάζονται αγώνες και αγώνες. Και οι αγώνες είναι ωραίοι, πιο ωραίοι ακόμα και από τη νίκη».

    Καθαρή εθνικοσοσιαλιστική σκέψη....Και σε όποιον αρέσει!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. Την εποχή του Δραγούμη καμιά ιδέα εκτός από την μαρξιστική δεν υπήρχε και δεν είχε διαμορφωθεί...Μόνο κάποιοι θεωρητικοί υπήρχαν που μιλούσαν για φυλή και κάποιοι γενικότερα για έθνος. Και ζητάτε από τον Δραγούμη να βρισκόταν κάτω από την σκέπη κάποιας ιδεολογίας την στιγμή που στην εποχή του υπήρχαν μοναρχίες και κοινοβούλια και ενώ δεν πρόλαβε να δει την αυγή του Φασισμού γιατί τα τάγματα του Γύπαρη του στέρησαν την ζωή;

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Κατά ένα περίεργο τρόπο Δραγούμης και Χίτλερ ανέπτυσαν ίδιες θεωρίες....

    https://ethnikonkratos.gr/2017/03/12/%CE%BF-%CE%B1%CE%BD%CE%B4%CF%81%CE%AD%CE%B1%CF%82-%CF%80%CE%B5%CF%84%CF%81%CF%8C%CF%80%CE%BF%CF%85%CE%BB%CE%BF%CF%82-%CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85%CF%82-%CF%80%CF%81%CE%BF%CE%B4%CF%8C%CF%84/

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  7. Ανώνυμος30/3/17 11:48 μ.μ.

    Το να συγκρινουμε Χιτλερ με Δραγουμη ειναι τουλαχιστον βλασφημια οχι τοσο για τα γραφομενα οσο για τα πεπραγμενα.
    «Η μόνη θρησκεία που σέβομαι είναι το Ισλάμ. Ο μόνος προφήτης που θαυμάζω είναι ο προφήτης Μωάμεθ…» και παμπολλα αλλα παραδειγματα μπορω να παραθεσω οχι για τις διαφορες των δυο απλα,αλλα γενικα πως η θεωρια της εξελιξης του εθνικοσοσιαλισμου δεν κολλαει πουθενα με του Δραγουμη πλην μερικων εθνικων ζητηματων.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  8. Ωραίο παράδειγμα βρήκες (καθαρά συκοφαντικό). Μίλησα ξεκάθαρα για σκέψη. Επίσης ο Χίτλερ είχε μιλήσει θετικά για το Ισλάμ. Άρα ακόμα κι έτσι να είναι, πάλι η σκέψη τους συγκλίνει.

    ΑπάντησηΔιαγραφή