Από τον Στίρνερ στον Μουσολίνι

 μετάφραση: Nikol Frau

Από τον Στίρνερ στον Μουσολίνι

link:Όταν ο αναρχικός Νίκος Ρωμανός απαγγέλει το ποίημα του «φασιστή» Κωνσταντίνου Καβάφη …

Κριτική:Η αναρχο-ατομικιστικη προέλευση του ιταλικού φασισμού...

Δημοσιεύτηκε στα αγγλικά  εδώ 

Το 1910 ο Luigi Fabbri και ο Armando Borghi απήγαγαν μια αναρχική γυναίκα που είχε ντροπιάσει τον φίλο τους χωρίζοντάς τον. Μαζί την ανάγκασαν σε γυναικολογική εξέταση ώστε ο γιατρός να δηλώσει δημόσια ότι ήταν παραμορφωμένη και ανίκανη για σεξ.

 

Οι τρεις αυτοί "δράστες" ήταν ηγετικές μορφές στην ιταλική αναρχική σκηνή και εμπλεκόμενοι σε εγκληματικές δραστηριότητες. Παρά το ότι την είχαν απαγάγει, ιατρικά είχε βιαστεί και δυσφημιστεί από τους συναγωνιστές της, όταν η αστυνομία τους έπιασε για την δημοσίευση αντιπολεμικών άρθρων, η Maria Rygier αρνήθηκε να υποδείξει κάποιον και προσπάθησε να αναλάβει πλήρως την ευθύνη. Καταδικάστηκε σε τρία χρόνια φυλάκιση, όπου ξανά βιάστηκε, αυτή τη φορά από εκπροσώπους του κράτους.

 

Απογοητευμένη από τους πατριαρχικούς της αναρχικής σκηνής και αναζητώντας υποστήριξη από αντάρτες μέσα στο κίνημα, μετά την αποφυλάκιση η Rygier συνδέθηκε με τον εξέχοντα Stirnerite, Massimo Rocca. Αλλά αν ψάχνετε για μια ιστορία νίκης των ατομικιστών απέναντι στους «βιαστές» της σκηνής, αυτή δεν είναι. Παρά τις αναρχικές τους ρίζες, η Rygier και ο Rocca θα παίξουν κεντρικό ρόλο στην εμφάνιση και εδραίωση του φασισμού. Πολλοί από τους οπαδούς τους θα τους ακολουθήσουν ως φασίστες, με έναν, τον Leandro Arpinati, να ανεβαίνει ακόμη και στον τίτλο του «δεύτερου Duce», ακριβώς πίσω από τον Mussolini.

Το βιβλίο του Stephen B. Whitaker The Anarchist-Individualist Origins of Italian Fascism έχει περιστασιακά χρησιμοποιηθεί από κομμουνιστές αντιδραστικούς εναντίον του αναρχισμού και του ατομικισμού. Αλλά ο τίτλος δεν σημαίνει ότι κατηγορεί τον ατομικιστικό αναρχισμό για την άνοδο του φασισμού. Επικεντρώνεται σε ένα συγκεκριμένο ιδεολογικό πεδίο ανάμεσα σε πολλά άλλα όπου οι φασίστες βρήκαν ρίζες και συνέβαλαν στη διαμόρφωση της πρώιμης φασιστικής ιδεολογίας. Ο φασισμός έχει πολλές ρίζες. 

Ο Whitaker ξεκαθαρίζει από την αρχή ότι πιστεύει πως η πνευματική επιρροή του αναρχισμού στον φασισμό ήταν μικρή, αλλά ορισμένες αναγνώσεις του Stirner και ορισμένα περιθωριακά ρεύματα είχαν σημαντική επιρροή. Καμία επιρροή δεν ταυτίζεται με αιτιώδη ευθύνη, αλλά η κατανόηση των σημείων επαφής και των μεταλλάξεων μιας ιδεολογικής τάσης είναι κρίσιμη για να καταλάβουμε την αρχική άνοδο του φασισμού και τα σημεία διείσδυσης σήμερα.

 

Ο Whitaker δεν είναι ιδιαίτερα εχθρικός προς τον αναρχισμό αλλά δεν τον κατανοεί πλήρως. Η αντίληψή του για τον αναρχισμό προέρχεται κυρίως από George Woodcock, Max Stirner και μερικούς αλαζονικούς φιλελεύθερους σχολιαστές. Παρά τα προβλήματα, το βιβλίο του περιέχει πολύτιμες αναφορές σε συνεντεύξεις, γράμματα και άρθρα που δεν έχουν μεταφραστεί αλλού. Αποκαλύπτει μια βαθιά δυσλειτουργική αναρχική σκηνή, υπονομευμένη από τοξικές προσωπικότητες και ισχυρούς πατριάρχες.

Όπως και σε άλλες ιστορικές καταγραφές, ο στόχος είναι να κατανοήσουμε τι μπορούμε να μάθουμε από αυτά τα γεγονότα. Κάθε ιδεολογία μπορεί να δεχτεί στροφές προς την αντίδραση, αλλά υπάρχουν συγκεκριμένες δυναμικές που πρέπει να αναλυθούν για να κατανοήσουμε πώς μια συγκεκριμένη ιδεολογία κερδίζει οπαδούς από μια άλλη. Οι ιδεολογίες δεν είναι ομοιογενείς και τα λάθη ή οι ευάλωτες πλευρές τους πρέπει να εξεταστούν προσεκτικά.

 

Η ιστορία εστιάζει σε τέσσερα άτομα – Massimo Rocca, Maria Rygier, Torquato Nanni και Leandro Arpinati – και παρακολουθεί τις πορείες τους μέσα από την αναρχική σκηνή και το πρώιμο φασιστικό κίνημα. Οι αντιρρήσεις τους δεν βασίζονταν σε αναρχικές αρχές. Δεν ήταν υβρίδια αναρχισμού και φασισμού αλλά απλοί φασίστες, ακόμα κι αν είχαν αντιφατικές θέσεις μέσα στο φασισμό. Ο Rocca και η Rygier ήταν σεβαστές φωνές διεθνώς και ο Arpinati έγινε Υφυπουργός Εσωτερικών, αποκτώντας τον τίτλο του «δεύτερου Duce». Ο Rocca ώθησε τον Mussolini σε μια φιλοπολεμική σοσιαλιστική στροφή. Όλοι ήταν φίλοι με τον Mussolini.

 

Μέρος του egoist αναρχιστικού χώρου στην Ιταλία αγκάλιασε τη συμμετοχή στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο και χρησιμοποίησε τις εκδόσεις και τη διανομή τους για να διαταράξουν την Ιταλική Αριστερά και να ενισχύσουν τον Mussolini. Από το 1915 ως το 1920, δεν εκδόθηκαν σημαντικά αναρχικά περιοδικά στη Μπολόνια. Η στροφή αυτή συνδέθηκε με την φετιχιστική βία ορισμένων ατομικιστών και την αντίληψη μιας φτωχής Ιταλίας που εξεγείρεται κατά των πλουσίων μέσω του εθνικού πολέμου. Ο Nietzsche και ο Stirner χρησιμοποιήθηκαν για να υπερασπιστούν ένα αλαζονικό ελιτισμό, ενώ η στρατιωτική γοητεία έφερνε οπαδούς.

 

Σε πολλές περιπτώσεις οι ιδεολογικές μεταλλάξεις ήταν ξεκάθαρα ευκαιριακές και εγωιστικές, αλλά σε άλλες φαίνεται πως ορισμένες ιδεολογικές μορφές αυτοενισχύονταν.

 

Massimo Rocca, γνωστός και ως Libero Tancredi, είχε έντονες αναρχικές ρίζες και διαφωνίες με την κυρίαρχη αναρχική σκηνή. Μετακόμισε στο Μιλάνο το 1905 ως αρχισυντάκτης της Li Grido della folla, προωθώντας βία και χάος. Αργότερα ίδρυσε το Il Novatore anarchico στη Ρώμη, προωθώντας τον πόλεμο ως μέσο επανάστασης και τον ατομικισμό ως εξέγερση του εγώ κατά του αλτρουισμού.

 

Παρά την υποστήριξη που είχε, συγκρούστηκε με άλλους ατομικιστές και κατηγορήθηκε για υπεξαίρεση κεφαλαίων για το Novatore. Έφυγε στην Αμερική, συνέχισε να δημοσιεύει και ανέπτυξε την ιδέα μιας ελίτ εξεγερμένων που εξελίχθηκε σε εθνικιστική ελίτ, βλέποντας τη βία και την υπακοή ως εργαλεία για να σπάσει τη δημοκρατία και να επαναφέρει τη φυσική τάξη.

 

Η Rygier, από την πλευρά της, μετατράπηκε από ακραιφνή αντιπολεμική σε εθνικιστική υπέρμαχο του πολέμου, συμμετέχοντας σε κατασταλτικές ενέργειες και στρατηγικές για την επέκταση της εξουσίας της Ιταλίας στον πόλεμο.

 

Ο Torquato Nanni, ένας σοσιαλιστής με αναρχικές τάσεις, ακολούθησε τον Mussolini στον φασισμό λόγω της επιθυμίας για επανάσταση, παραβλέποντας ιδεολογικά όρια, και ο Leandro Arpinati, αρχικά νεαρός αντιεκκλησιαστικός σοσιαλιστής και αναρχικός, συνδέθηκε με την Rygier και αργότερα έγινε ηγετική μορφή στους φασίστες της Μπολόνια.

 

Ο Arpinati οργανώνει τις ένοπλες ομάδες, συμμετέχει σε συγκρούσεις με σοσιαλιστές, χρησιμοποιεί προσωπικές φιλίες για να κερδίσει οπαδούς από τους αντιφασίστες και ενισχύει τη θέση του μέσα στο φασιστικό κίνημα. Το 1924 γίνεται ηγετικός στην Μπολόνια και το 1929 Υφυπουργός Εσωτερικών, φτάνοντας στον τίτλο του «δεύτερου Duce» μέχρι την πτώση του.

 

Η Rygier, παρά την καταπίεση από την αναρχική κοινότητα, στρέφεται σε συμμαχίες με πολιτικούς και μασόνους για να προωθήσει την εμπλοκή της Ιταλίας στον πόλεμο, προτείνοντας ακόμη και δολοφονία του βασιλιά και καταστολή των Γερμανών και αντιπολεμικών.Η ιστορία αυτών των προσωπικοτήτων δείχνει πώς η προσωπική πίεση, η αναζήτηση συμμάχων και η αίσθηση αδικίας μπορούν να οδηγήσουν σε ριζικές ιδεολογικές μεταστροφές και πώς ο ατομικισμός, η βία και η πολιτική φιλοδοξία συνδέονται με την άνοδο του φασισμού στην Ιταλία.

 

Στα μέσα της δεκαετίας του 1920 η δέσμευση της Rygier στον φασισμό άρχισε να κλονίζεται, όταν ο Μουσολίνι κήρυξε τον πόλεμο στη Μασονία. Εκείνη γύρισε προς την αντίθετη κατεύθυνση και δέχτηκε επίθεση, ενώ ο τόπος της λεηλατήθηκε από φασίστες. Καθ’ όλη τη διάρκεια αυτών των γεγονότων συνέχισε να διατυμπανίζει ότι είχε αποδείξεις πως ο Μουσολίνι ήταν πληροφοριοδότης της γαλλικής μυστικής αστυνομίας και ότι αυτή η απόδειξη της προσέδιδε ασφάλεια, εμποδίζοντας τον Μουσολίνι να τη φυλακίσει ή να τη σκοτώσει. Ωστόσο, τελικά συνειδητοποίησε ότι η επίδειξη εκβιασμού μειώνει την αποτελεσματικότητά του και κατέφυγε στη Γαλλία.

 

Η Whitaker δεν αναφέρεται πολύ στην Rygier μετά την αναχώρησή της, και ακόμη λιγότερα είναι διαθέσιμα διαδικτυακά. Αξίζει όμως να σημειωθεί η ευκαιριακή της στάση και η έλλειψη αρχών απέναντι στον υποτιθέμενο «αντιφασισμό» και στις κριτικές της προς τον Μουσολίνι. Βασικά, το επιχείρημά της ήταν ότι ο Μουσολίνι ήταν εκβιαστής και ευκαιριακός (πολύ καλή περίπτωση «ποτήρι συναντά κατσαρόλα»), καθώς και υπηρέτης της Γαλλίας για να υπονομεύσει τα ιταλικά εθνικά συμφέροντα. Όπως οι Rocca, Nanni και Arpinati, απορρίφθηκε από τους πραγματικούς αντιφασίστες, αν και, σε αντίθεση με τους Nanni και Arpinati, δεν δέχτηκε σφαίρα για τις αμαρτίες της. Πέθανε μονάρχης.

 

Παρόλο που η Whitaker εστιάζει σε τέσσερις μορφές στην ιστορία της, κανείς δεν πρέπει να βγει με την εντύπωση ότι αυτοί ήταν οι μοναδικοί παραδείγματα φασιστικής διείσδυσης σε αναρχικές τάξεις.

 

Έχω ήδη αναφέρει τον μεμονωμένο αναρχικό εκδότη εφημερίδας που έγινε φασίστας, Edoardo Malusardi, αλλά υπήρχε επίσης ο Mario Gioda, μεμονωτικός αναρχικός και οπαδός του Rocca, που έγινε ηγέτης του φασιστικού φασιο στο Τορίνο και σκότωσε έντεκα εργάτες τον Δεκέμβριο του 1922. Ο Gioda θεωρήθηκε αστικός ελιτίστας και τελικά περιθωριοποιήθηκε μέσα στις φασιστικές τάξεις. Η Whitaker αναφέρει επίσης τον Mammolo Zamboni, έναν ακόμη αναρχικό που έγινε φασίστας και θεωρήθηκε αιρετικός από άλλους φασίστες, επειδή προστατευόταν από τον Arpinati.

 

Υπήρχε και ο Leo Longanesi, ένας αντικομφορμιστής που επιδίωκε ρητά να συνδυάσει τον αναρχισμό με τον συντηρητισμό και εκπροσωπούσε μια αγροτική λαϊκιστική πτέρυγα εντός του φασισμού. Ο Longanesi παίρνει το καλύτερο απόσπασμα στο βιβλίο της Whitaker:

 

«[ο φασισμός αποτελείτο από] τραμπούκους, βίαιους ανθρώπους, παντρεμένους, φλύαρους… ασαφώς φανατικούς που αναστατώνουν για κανένα συγκεκριμένο λόγο ενάντια σε όλα όσα δεν κατανοούν, περισσότερο από όλα από μια φυσική ανάγκη να υψώσουν τον εαυτό τους και να επιτεθούν σε κάτι: αδυνατώντας να διατυπώσουν σαφώς τις δικές τους ιδέες, καταδικάζουν αυτές των άλλων: σε συνεχή προσωπική αντιπαλότητα, χθες αναρχικοί, αύριο πληροφοριοδότες της αστυνομίας, σήμερα ατομικιστές, αύριο κομμουνιστές… αναγνώστες φυλλαδίων, οφειλέτες, και εφευρέτες συστημάτων για να κερδίζουν στη ρουλέτα, ζώντας σε διαρκή και συγκεχυμένο φανατισμό.»

 

Αναφέρω αυτά τα άλλα άτομα για να αντισταθώ στις αναπόφευκτες προσπάθειες να απαξιωθεί και να μειωθεί κάθε επαφή μεταξύ του ατομικιστικού αναρχισμού και του φασισμού.

 

Ενώ οι φιλελεύθεροι, οι συνδικαλιστές, οι κρατικοί σοσιαλιστές και οι κομμουνιστές έχουν μια ευρεία γκάμα μελών που πέρασαν στον φασισμό – όποιος σκέφτεται να χρησιμοποιήσει αυτές τις λεπτομέρειες ως καταγγελία του ατομικιστικού αναρχισμού θα πρέπει να σκεφτεί καλά πριν πετάξει πέτρες – και η συντριπτική πλειονότητα των ατομικιστών αναρχικών στην Ιταλία προφανώς δεν έγινε φασίστας, υπήρξε αναμφισβήτητα μεγάλη διείσδυση στις πρώτες μέρες.

 

Ενώ δεν είχε τόσους δεσμούς με το σοσιαλιστικό κίνημα (βλ. τον πλούτο των επαίνων που του προσέφεραν Λένιν και Τρότσκι) ή με φιλελεύθερους και συντηρητικούς που συνέρρεαν στις υποσχέσεις του, ο Μουσολίνι ήταν εκπληκτικά βαθιά δεμένος με αναρχικός. Ο πατέρας του συμμετείχε στη διεθνή αναρχική οργάνωση του Bakunin. Ήταν προσωπικά κοντά με την διαβόητη μουσουλμάνα ατομικίστρια αναρχική Leda Rafanelli στο Μιλάνο. Ήξερε τον Carlo Tresca, επαίνεσε τον Gaetano Bresci και τον Malatesta, συνεργάστηκε με τον Luigi Bertoni και μετέφρασε δύο βιβλία του Kropotkin. Επαινούσε τον Stirner και τον Nietzsche και τους παραθέτει στους αντιπάλους του. Ο Μουσολίνι ακόμη προσέφευγε στον (ατομικιστικό) αναρχισμό ανοιχτά για να δικαιολογήσει τον φασισμό: «Σε εμάς, τους καταδικασμένους του ατομικισμού, δεν μένει τίποτα για το σκοτεινό παρόν και το ζοφερό αύριο εκτός από την πάντα παρηγορητική θρησκεία… του αναρχισμού!» Ο Μουσολίνι υποστήριξε ακόμα τους Sacco και Vanzetti και παραπονιόταν ιδιωτικά στους φίλους του ότι οι Αμερικανοί φασίστες δεν πήραν το μέρος τους.

 

Η φυγή από αυτήν την ιστορία δεν θα μας πάει πουθενά και δεν παρέχει χρήσιμα αντισώματα απέναντι στην αναζωπύρωση της φασιστικής διείσδυσης στις χειρότερες άκρες του κινήματός μας.

 

Ωστόσο, δεν θα συνιστούσα το βιβλίο της Whitaker ως διορθωτικό.

 

Η ιδεολογική ανάλυση στο The Individualist Anarchist Origins of Fascism είναι γενικά επιφανειακή και έχω κάνει ό,τι μπορούσα για να την απομακρύνω στην αναφορά των ιστορικών λογαριασμών παραπάνω. Είναι δύσκολο να προσδιορίσει κανείς ακριβώς από ποια ιδεολογική σκοπιά προσεγγίζει ο Whitaker. Σε πολλά σημεία φαίνεται να καταδικάζει τον ατομικιστικό αναρχισμό από σοσιαλιστική σκοπιά, σε άλλα από φιλελεύθερη, ενώ υπάρχουν λίγα σημεία όπου φαίνεται να είναι ακόμη και συμπαθής προς τους φασιστικούς χαρακτήρες του. Προφανώς θεωρεί τον ατομικισμό κάπως ύποπτο (ή τουλάχιστον ξένο), θεωρεί ότι η εξωδικαστική εκτέλεση των Nanni και Arpinati είναι αυτονόητα κακή (έγκλημα!) και λυπάται που ο Arpinati έχει χαρακτηριστεί φασίστας αντί να αναγνωριστούν οι επιτυχίες του στη σωστή διακυβέρνηση. Αλλά ακόμη και αυτή η συμπάθεια συνοδεύεται από κάτι που μοιάζει με κριτική στις ιστορικές αφηγήσεις που ισχυρίζονται ότι ο φασισμός εξαφανίστηκε πλήρως και δεν είχε συνέχεια στην Ιταλία.

 

Ο Whitaker ισχυρίζεται ότι έγραψε το βιβλίο για να αντισταθεί σε ιστορικές αφηγήσεις που ομογενοποιούν τη φασιστική ιδεολογία και την αποκόπτουν από το παρελθόν και το μέλλον της. Αυτό είναι καλό, αλλά το τελικό αποτέλεσμα είναι ένα βιβλίο που μπορεί να παραπλανήσει φιλελεύθερους και σοσιαλιστές ή, ακόμη χειρότερα, να παράσχει επιχειρήματα σε πραγματικούς φασίστες. Είναι χρήσιμο για αναρχικούς, αλλά για όποιον δεν είναι ήδη γνώστης του αναρχισμού υπάρχει σοβαρός κίνδυνος να προκαλέσει μόνιμη ζημιά.

 

Όπως έχω αναφέρει, στην προσπάθειά του να κατανοήσει τον αναρχισμό, αντλεί βαριά από ανεπαρκείς φιλελεύθερους ακαδημαϊκούς και από την προβληματική σύνοψη του Woodcock για τον αναρχισμό. Πολλά έχουν γραφεί κριτικά για το Anarchism του Woodcock (1962) και την επιρροή του. Ο Woodcock ήταν ειρηνιστής με λογοτεχνικά ενδιαφέροντα και, αν και συμμετείχε σε αναρχικούς κύκλους πριν από τον πόλεμο, αντιπροσώπευε τους επιζώντες που άνθισαν στη μεταπολεμική περίοδο. Προσπαθούσε να αποποιηθεί τη βία και να επικεντρωθεί στη νομιμότητα, αποδίδοντας στον Bakunin και τον Kropotkin από τη δική του σκοπιά. Το βιβλίο του ήταν προκατειλημμένο, παρουσιάζοντας τον αναρχισμό ως αποτυχημένο έργο, κάτι που για αναρχικούς της δεκαετίας του 1950-60 ήταν αντιπροσωπευτικό του πνεύματος της εποχής τους.

 

Ο Woodcock επίσης έγραφε για μεταπολεμικούς φιλελεύθερους, οι οποίοι είχαν διαφορετική αναφορά από τον αναρχισμό. Οι φιλελεύθεροι ακαδημαϊκοί που επικαλείται ο Whitaker, βλέπουν τον αναρχισμό όχι μόνο ως ουτοπικό αλλά και ως παράξενο, προσπαθώντας να τον εντάξουν σε δικές τους έννοιες ατομικισμού και κοινοτισμού. Δεν διάβασαν πέρα από επιλεγμένα αποσπάσματα, οδηγώντας σε strawman επιχειρήματα για τον αναρχισμό.

 

Υπάρχει επίσης η πεποίθηση ότι ο αναρχισμός ορίζεται από την πίστη ότι η ανθρώπινη φύση είναι καλή. Αυτή η ιδέα προέκυψε μετά το Mutual Aid του Kropotkin και επικράτησε για δεκαετίες. Η αντίληψη ήταν ότι οι άνθρωποι είναι κατά βάση καλοί αλλά διαστρεβλώνονται από κοινωνικούς θεσμούς. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία του πράσινου αναρχισμού και του πρωτογονισμού. Ωστόσο, στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα, ο αναρχισμός ήταν περισσότερο προμηθεϊκός, πίστευε στην πρόοδο μέσω επιστήμης, τεχνολογίας και λογικής, με την επαναστατική τεχνολογία (όπλα, δυναμίτης) ως μέσο κοινωνικής μεταμόρφωσης.

 

Ο Whitaker και οι φιλελεύθερες πηγές του διαβάζουν τον αναρχισμό μέσα από αυτήν τη λανθασμένη οπτική, παραποιώντας τον ατομικιστικό αναρχισμό, ακόμη και παρουσιάζοντας τον Stirner ως «λατρευτή της φύσης» και μαθητή της Λογικής και της Αιτίας, ενώ στην πραγματικότητα ο Stirner λέει:

 

«Κάτοχος και δημιουργός του δικαιώματός μου, δεν αναγνωρίζω άλλη πηγή δικαιώματος από — εμένα, ούτε τον Θεό, ούτε το Κράτος, ούτε τη φύση, ούτε ακόμη και τον άνθρωπο με τα “αιώνια δικαιώματα του ανθρώπου”».

 

Αυτό το λανθασμένο διάβασμα οδηγεί στο να βλέπουν οι φασίστες τον Stirner ως εργαλείο για την αφαίρεση της αλληλεγγύης και της συμπόνιας προς τους άλλους, κάτι που συνεχίζεται και σήμερα. Ο φασισμός δεν είναι αντίθετος στον ατομικισμό, αλλά αποτελεί παραμόρφωση του.

 

Επιπλέον, ο εθνικισμός έχει δύο πλευρές: όχι μόνο την κατασκευή ψευδούς αλληλεγγύης με τους συμπολίτες, αλλά και τη μείωση της φροντίδας προς τους ξένους. Ο φασισμός επιδιώκει να περιορίσει τον κύκλο φροντίδας και αναγνώρισης, δημιουργώντας μια κοινότητα αντίθετων αξιών. Η βία γίνεται κύκλος καθαρισμού που εξαλείφει τη συμπόνια και τη λογική.

 

Ο φασισμός ως κίνηση προέκυψε εν μέρει από τον αναρχισμό, όχι ως αριθμητική πλειοψηφία, αλλά ως καταλύτης που επαναπροσδιόρισε υπάρχοντα αντιδραστικά στοιχεία. Ατομικισμός και φασισμός μοιράζονται σύγχρονες ρίζες, αλλά η ιδεολογική αντίθεση παραμένει.

 

Το κύριο μάθημα είναι ότι το «Δεν θα υποταχθώ» από μόνο του δεν απέχει ούτε μισό βήμα προς το «Δεν θα υποταχθώ και δεν θα κυριαρχήσω», αλλά μπορεί να κινηθεί προς την αντίθετη κατεύθυνση.